Hành trình nhân loại: Nguồn gốc của thịnh vượng và bất bình đẳng
“Hành trình nhân loại” là một trong những series kinh tế học năm nay mình muốn đọc. Mình may mắn được giới thiệu quyển này bởi thầy mình dạy môn kinh tế học vĩ mô. Hôm ấy, mình được nghe giảng về bẫy dân số (population trap) của Malthus, một trong những nguyên nhân dẫn đến gia tăng tỉ lệ đói nghèo và sự trì trệ của thế giới kéo dài đến cuối thế kỉ 18. Đây cũng chính là chủ đề đã được đề cập trong phần đầu của quyển sách. Mình thật sự bị cuốn trong buổi học hôm đó vì có cảm giác mình không chỉ tích lũy thêm kiến thức kinh tế mà còn đắm chìm trong hành trình tiến bộ của loài người giao thoa với lịch sử, văn hóa, chính trị. Và mình quyết định mua quyển này sau khi học xong buổi đó!
Nếu như ai đã mê mẩn quyển “Lược sử loài người” của Yuval Noah Harari thì Oded Galor cũng sẽ đưa bạn đến hành trình phát triển của nhân loại nhưng dưới góc nhìn kinh tế. Quyển sách chia thành hai phần: (I) Hành trình nhân loại và (II) Nguồn gốc của thịnh vượng và bất bình đẳng. Trong phần đầu quyển sách, Galor mở ra cho độc giả biểu đồ chỉ ra rằng chỉ vài thế kỉ trước thôi, mức sống hầu hết các nước khắp châu lục đều ngang bằng tổ tiên xa xưa. Thế nhưng, bằng một “bước ngoặt kì diệu” nào đó, một số quốc gia bắt đầu có những cú nhảy vọt kinh tế từ đầu thế kỉ 19, nói nôm na thu nhập bình quân đầu người tăng gấp 20 lần so với trước đây.
Vậy thì “bước ngoặt kì diệu” ở đây là gì? Galor đã giải mã bí mật tăng trưởng này bằng lý thuyết tăng trưởng thống nhất (unified growth theory) của ông đã nghiên cứu trong suốt nhiều năm. Theo ông, khi phát triển công nghệ ngày càng tăng tốc, con người bắt đầu thay đổi tư duy đầu tư vào nguồn vốn nhân lực trình độ kỹ thuật cao, không còn nghĩ đến việc sinh thêm nhiều con cái khi có của cải thặng dư.
Chính điều đó đã khiến con người dần thoát khỏi bẫy dân số và bắt đầu có những bước nhảy về kinh tế. Việc chuyển đổi nhân khẩu học này cũng dẫn đến hệ quả khác nhau như ra đời luật cấm sử dụng lao động trẻ em, phổ cập giáo dục toàn dân thay vì việc học chỉ dành cho tầng lớp thượng lưu như trước đây, rút ngắn khoảng cách tiền lương theo giới tính, v.v…
Thế nhưng vì sao vẫn có một số quốc gia vẫn bị bỏ lại phía sau cuộc hành trình tăng trưởng này? Phần 2 của quyển sách sẽ được tác giả giải thích thông qua các mối tương quan và liên kết chặt chẽ giữa những yếu tố “mạch nước ngầm” khác như địa lý, thể chế, văn hóa, và khoảng cách di cư. “Tình trạng bất bình đẳng chủ yếu là tiền định hay ngẫu nhiên? Các đặc điểm thể chế, văn hóa và xã hội thâm căn cố đế đóng vai trò gì trong sự phân hóa của cải giữa các quốc gia hay không?”. Galor đã ngầm ngụ ý rằng vận mệnh của một quốc gia phụ thuộc không những tiến bộ công nghệ tương lai mà còn là những yếu tố từ trong quá khứ, có khi diễn ra cả hàng ngàn năm.
Ở phần này, đôi lúc mình cảm giác wow ở một số chương, ví dụ như đặc điểm ngôn ngữ cũng thể hiện tư duy hướng về tương lai của quốc gia đó “ở những nơi như vậy, trong ngôn ngữ thường có thì tương lai dùng trợ động từ – tức sử dụng các từ bổ trợ như ‘shall’, ‘will’ hoặc ‘going to’ trong tiếng Anh – để biểu thị ý định, nguyện vọng và kế hoạch trong tương lai. Một số nhà ngôn ngữ học lập luận rằng thì tương lai dùng trợ động từ phản ánh thiên hướng tư duy dài hạn và sự quyết đoán về hành động trong tương lai.”
Hoặc một ví dụ điển hình cho thể chế ảnh hưởng đến sự phân hóa giàu nghèo của một quốc gia chính là Triều Tiên và Hàn Quốc – một xã hội duy nhất trên bán đảo người dân có cùng chung ngôn ngữ và văn hóa. Tác giả đã đưa hình ảnh chụp ánh sáng ban đêm từ vệ tinh từ bán đảo Triều Tiên, khi một bên đất nước Hàn Quốc lấp lánh ánh sáng của sự thịnh vượng trong khi Triều Tiên chìm trong bóng tối. “Việc chia cắt bán đảo Triều Tiên thành hai nửa, một nửa chịu ảnh hưởng từ Xô-viết và một nửa chịu ảnh hưởng của Mỹ sau Thế chiến II đã tạo những thể chế chính trị và kinh tế khác biệt.”
Và mình cảm thấy vũ trụ manifest hẳn luôn. Mình vừa đọc xong quyển này thì bất ngờ hai tuần trước, trường mình mời giáo sư Oded Galor cho buổi sharing online về lý thuyết tăng trưởng thống nhất. Hy vọng sau mỗi lần đọc những tác giả yêu thích thế này sẽ có dịp gặp ngoài đời như Khaled Hosseini hay Keigo sensei chẳng hạn =)))
Chúc bạn sẽ kiếm đọc quyển sách này để cảm thấy kiến thức kinh tế không hề nhàm chán tẹo nào ❤️